Toekomstbeeld 2120 Zuidelijke IJsselvallei

Aanleiding

Decennialang hebben we de Zuidelijke IJsselvallei steeds verder naar onze hand gezet. Water werd afgevoerd, grondwaterpeilen verlaagd en het landschap ingericht voor functies die steeds minder aansloten op het natuurlijke bodem- en watersysteem. Klimaatverandering maakt de kwetsbaarheid daarvan steeds zichtbaarder. Het is tijd om niet langer het landschap aan onze wensen aan te passen, maar juist beter gebruik te maken van de kracht van het natuurlijke systeem. Voortbouwend op de landelijke toekomstvisie NL2120 vertaalt dit ontwerpend onderzoek de principes van bodem- en watersturend ontwerpen naar de praktijk van de Zuidelijke IJsselvallei. Het laat zien welke ruimtelijke keuzes nodig zijn om water, natuur, landbouw, wonen en recreatie duurzaam met elkaar te verbinden en biedt daarmee een concreet handelingsperspectief voor de ruimtelijke keuzes van vandaag.

Het natuurlijke bodem- en watersysteem vormt het vertrekpunt van dit ontwerpend onderzoek. Door een eeuw vooruit te kijken wordt zichtbaar welke ruimtelijke consequenties een bodem- en watergestuurde toekomst heeft voor de Zuidelijke IJsselvallei. Waar kunnen functies elkaar versterken? Waar zijn scherpe keuzes nodig? En welke rol past bij ieder deelgebied? Het toekomstbeeld voor 2120 is daarbij geen blauwdruk, maar een ontwerpinstrument: een manier om ruimtelijke keuzes zichtbaar, bespreekbaar en uitvoerbaar te maken. Zo ontstaat een gedeeld handelingsperspectief waarmee stap voor stap kan worden gewerkt aan een klimaatbestendige en veerkrachtige IJsselvallei.

Niet iedere functie past overal. Het toekomstbeeld benut de verschillen in bodem, water en hoogte om ieder deelgebied een rol te geven die past bij de eigenschappen van het landschap. Zo ontstaan gebieden waar water wordt vastgehouden, natuur zich kan ontwikkelen, landbouw toekomstbestendig is of ruimte ontstaat voor recreatie en wonen. Door functies af te stemmen op het natuurlijke systeem versterken zij elkaar in plaats van elkaar te belemmeren. Zo groeit de Zuidelijke IJsselvallei uit tot een samenhangend en veerkrachtig landschap.

Beekdalen als ruggengraat

De beekdalen vormen de motor van een klimaatbestendige Zuidelijke IJsselvallei. Door water langer vast te houden, schone kwelstromen weer zichtbaar te maken en natuurlijke hoogteverschillen beter te benutten, herstellen zij hun rol als spons van het landschap. Zo ontstaan robuuste beekdalen die piekbuien opvangen, droogte helpen beperken en de waterkwaliteit verbeteren. Tegelijk versterken zij biodiversiteit, recreatie en landschappelijke kwaliteit. Niet de watergang zelf, maar het hele beekdalsysteem vormt het uitgangspunt voor de ruimtelijke ontwikkeling.

Veluwe en IJssel weer verbonden

Een van de meest ingrijpende voorstellen is het herstel van de ecologische verbinding tussen de Veluwe en de IJssel. Door het Apeldoorns Kanaal bij Loenen te onderbreken verdwijnt een belangrijke barrière en ontstaat ruimte voor een brede ecologische poort. Natuurlijke processen krijgen weer de ruimte en planten- en diersoorten kunnen zich opnieuw tussen de droge Veluwe en de natte uiterwaarden verplaatsen. Daarmee wordt niet alleen de biodiversiteit versterkt, maar groeit ook de samenhang van het landschap als geheel.

Het Apeldoorns Kanaal als klimaatinfrastructuur

Het Apeldoorns Kanaal krijgt een nieuwe betekenis. Waar het nu vooral een technische scheidslijn vormt, wordt het onderdeel van het bodem- en watersysteem. Ten zuiden van Loenen functioneert het als regelbare waterbuffer voor de sprengenbeken, terwijl het elders meebeweegt met de natuurlijke dynamiek van het landschap. Zo verbindt het kanaal waterbeheer, ecologie, recreatie en cultuurhistorie en verandert het van barrière in een drager van de klimaattransitie.

Wonen met het landschap

Ook de woningbouwopgave volgt de logica van het landschap. Nieuwe woonontwikkelingen worden compact toegevoegd aan de flanken van de Veluwe, aansluitend op bestaande kernen. Privétuinen maken plaats voor gedeelde groene buitenruimtes die bijdragen aan natuur, waterberging en klimaatadaptatie. Op een beperkt aantal locaties in de uiterwaarden ontstaat ruimte voor IJsselgestuurd wonen: adaptieve woonvormen die meebewegen met de dynamiek van de rivier. Water- en natuurinclusief ontwikkelen wordt daarmee de nieuwe norm, waarbij woningbouw niet alleen voorziet in nieuwe woningen, maar ook actief bijdraagt aan een sterker landschap en een robuuster bodem- en watersysteem.

Met het toekomstbeeld voor de Zuidelijke IJsselvallei is een belangrijke stap gezet naar een bodem- en watergestuurde inrichting van de regio. De komende jaren ligt de uitdaging in het vertalen van de inzichten en ruimtelijke principes naar beleid, programma's en concrete projecten. Zo kunnen de conclusies stap voor stap doorwerken in keuzes over water, natuur, landbouw, woningbouw en mobiliteit.

Tegelijkertijd wordt het onderzoek verder uitgebouwd. Naast de Zuidelijke IJsselvallei is ook een toekomstbeeld ontwikkeld voor de Noordelijke IJsselvallei. Na de zomer start bovendien een nieuw ontwerpend onderzoek voor de regio Lochem–Deventer–Zutphen, waarin opnieuw wordt verkend hoe bodem en water richting kunnen geven aan de ruimtelijke ontwikkeling van de toekomst.

Samen bouwen deze toekomstbeelden aan een nieuwe generatie gebiedsontwikkeling, waarin bodem en water het vertrekpunt vormen voor een klimaatbestendige IJsselvallei.