Toekomstbeeld 2120 Noordelijke IJsselvallei

Aanleiding

Decennialang hebben we het landschap steeds verder naar onze hand gezet. Water werd afgevoerd, grondwaterpeilen verlaagd en het landschap ingericht voor functies die steeds minder aansloten op het natuurlijke bodem- en watersysteem. Klimaatverandering maakt de kwetsbaarheid daarvan steeds zichtbaarder. Het is tijd om niet langer het landschap aan onze wensen aan te passen, maar juist beter gebruik te maken van de kracht van het natuurlijke systeem. Voortbouwend op de landelijke toekomstvisie NL2120 vertaalt dit ontwerpend onderzoek de principes van bodem- en watersturend ontwerpen naar de praktijk van de Noordelijke IJsselvallei. Het laat zien welke ruimtelijke keuzes nodig zijn om water, natuur, landbouw, wonen en recreatie duurzaam met elkaar te verbinden en biedt daarmee een concreet handelingsperspectief voor de ruimtelijke keuzes van vandaag.

Het natuurlijke bodem- en watersysteem vormt het vertrekpunt van dit ontwerpend onderzoek. Door een eeuw vooruit te kijken wordt zichtbaar welke ruimtelijke consequenties een bodem- en watergestuurde toekomst heeft voor de Noordelijke IJsselvallei. Waar kunnen functies elkaar versterken? Waar zijn scherpe keuzes nodig? En welke rol past bij ieder deelgebied? Het toekomstbeeld voor 2120 is daarbij geen blauwdruk, maar een ontwerpinstrument: een manier om ruimtelijke keuzes zichtbaar, bespreekbaar en uitvoerbaar te maken. Zo ontstaat een gedeeld handelingsperspectief waarmee stap voor stap kan worden gewerkt aan een klimaatbestendige en veerkrachtige IJsselvallei.

Niet iedere functie past overal. Het toekomstbeeld benut de verschillen in bodem, water en hoogte om ieder deelgebied een rol te geven die past bij de eigenschappen van het landschap. Zo ontstaan gebieden waar water wordt vastgehouden, natuur zich kan ontwikkelen, landbouw toekomstbestendig is of ruimte ontstaat voor recreatie en wonen. Door functies af te stemmen op het natuurlijke systeem versterken zij elkaar in plaats van elkaar te belemmeren.

De Noordelijke IJsselvallei groeit uit tot een verweven landschap waarin de natuurlijke gradiënt van Veluwe naar IJssel leidend is voor water, natuur, landbouw en wonen. Het bodem- en watersysteem is veerkrachtig: water wordt langer vastgehouden, schoon kwelwater krijgt ruimte, veenontwikkeling wordt gestimuleerd en de IJssel krijgt meer ruimte. Vitale bossen, levende venen, groenblauwe landbouwgebieden, landgoederen en uiterwaarden vormen samen een robuust ecologisch netwerk. Landbouw produceert lokaal en in balans met de ondergrond. Steden zijn klimaatadaptief verbonden met het landschap via groenblauwe structuren, recreatieve routes en duurzame mobiliteit. Natuur, voedsel, water en leefkwaliteit versterken elkaar.

Het stuwwallandschap als spons en brongebied

De Veluwe vormt het natuurlijke brongebied van de noordelijke IJsselvallei. Hier staat herstel van de sponswerking centraal: bossen worden weerbaarder tegen droogte, bodems herstellen en water krijgt meer tijd om te infiltreren. Een gevarieerder boslandschap met meer bosranden, open plekken en diepwortelende soorten versterkt biodiversiteit én klimaatbestendigheid. Waterwinning wordt flexibeler ingezet om het grondwatersysteem te sturen: ruimte voor herstel in droge perioden, benutting in natte perioden. Zo blijft de Veluwe een vitale watervoorraad voor natuur, landbouw en samenleving.

De gouden rand als overgangslandschap van water en leven

De flanken van de Veluwe ontwikkelen zich tot een rijk overgangsgebied tussen hoog en laag, droog en nat. Schone kwelstromen krijgen opnieuw ruimte in laagten waar nieuwe venen, natte natuur en kleinschalige landschappen ontstaan. De beekdalen functioneren als natuurlijke buffers die water vasthouden en vertraagd afvoeren. Rond de kernen ontstaat een groenblauw netwerk waarin wonen, recreatie, natuur en duurzame landbouw samenkomen. De gouden rand wordt daarmee niet langer een kwetsbare overgangszone, maar een landschappelijke drager die de Veluwe en IJssel ecologisch en ruimtelijk verbindt.

Het Apeldoorns Kanaal als klimaatcorridor

Het Apeldoorns Kanaal krijgt een nieuwe rol als onderdeel van het regionale bodem- en watersysteem. Door verbindingen met beken en flexibele peilen kan het kanaal water vasthouden in natte perioden en beschikbaar maken in drogere tijden. De oevers ontwikkelen zich tot ecologische zones die natuurgebieden verbinden en ruimte bieden aan recreatie. Daarmee verandert het kanaal van een historische waterlijn in een klimaatcorridor: een infrastructuur die waterbeheer, biodiversiteit, cultuurhistorie en langzaam verkeer met elkaar verbindt.

De Grift als natte levensader

De Grift ontwikkelt zich tot een robuuste ecologische en hydrologische structuur door de noordelijke IJsselvallei. Ruimte voor water, natuurvriendelijke oevers en natte zones zorgen voor buffering van piekafvoeren en herstel van natte natuur. Het beekdal wordt weer een dynamisch systeem waarin water, vegetatie en landschap meebewegen met het klimaat. Tegelijk vormt de Grift een recreatieve verbinding tussen stad en landschap. De beek is daarmee niet langer alleen een afvoerroute, maar een drager van biodiversiteit, klimaatadaptatie en leefkwaliteit.

Landbouw in balans met een veranderend watersysteem

De landbouwgebieden van de noordelijke IJsselvallei bewegen mee met grotere extremen tussen droogte en wateroverlast. Een gezonde bodem, meer organische stof en landschapselementen vergroten het waterbergend vermogen en verminderen afhankelijkheid van aanvoerwater. Landbouwsystemen worden aangepast aan lokale omstandigheden: van natte teelten en agroforestry tot robuuste akkerbouw op drogere gronden. De boer blijft producent van voedsel, maar wordt ook beheerder van bodem, water en landschap. Zo ontstaat een toekomstbestendig productielandschap dat past bij de ondergrond.

Polderlandschap als klimaatadaptief productielandschap

De laaggelegen polders langs de IJssel ontwikkelen zich van snelle afvoergebieden naar landschappen die water langer vasthouden. Peilverhoging, verbrede watergangen en natuurlijke oevers vergroten de sponswerking en bieden ruimte voor piekberging. De landbouw blijft de hoofdfunctie, maar verandert mee met de dynamiek van het watersysteem. Door extensievere productievormen, nieuwe gewassen en benutting van lokale grondstoffen ontstaat een robuust landbouwlandschap waarin voedselproductie, biodiversiteit en klimaatadaptatie samen optrekken.

Het landschapspark als groene verbinding tussen stad en land

Rond de stedelijke kernen ontstaat een nieuw landschapspark waarin wonen, werken, landbouw, natuur en recreatie verweven zijn. Groenblauwe structuren verbinden woongebieden met het omliggende landschap en zorgen voor verkoeling, wateropvang en biodiversiteit. Nieuwe ontwikkelingen worden gekoppeld aan investeringen in landschap: uitbreiding betekent ook versterking van natuur, routes en landschapselementen. Het landschapspark wordt zo een aantrekkelijk leefmilieu waarin de stad profiteert van de kwaliteiten van het buitengebied en andersom.

De IJssel als dynamisch natuur- en recreatielandschap

De IJsselvallei krijgt een rivierlandschap waarin waterveiligheid, natuur en recreatie samenkomen. Door meer ruimte voor rivierarmen, nevengeulen en natuurlijke oevers ontstaat een dynamisch systeem dat piekafvoeren kan opvangen en biodiversiteit versterkt. De uiterwaarden ontwikkelen zich tot gebieden met ooibossen, graslanden en extensieve begrazing. De dijken worden groene verbindingen voor natuur en recreatie. De rivier wordt daarmee niet alleen een veiligheidsvraagstuk, maar een landschappelijke kwaliteit die de noordelijke IJsselvallei haar identiteit geeft.

Met het toekomstbeeld voor de Noordelijke IJsselvallei is een belangrijke stap gezet naar een bodem- en watergestuurde inrichting van de regio. De komende jaren ligt de uitdaging in het vertalen van de inzichten en ruimtelijke principes naar beleid, programma's en concrete projecten. Zo kunnen de conclusies stap voor stap doorwerken in keuzes over water, natuur, landbouw, woningbouw en mobiliteit.

Tegelijkertijd wordt het onderzoek verder uitgebouwd. Eerder is een toekomstbeeld ontwikkeld voor de Zuidelijke IJsselvallei. Na de zomer start bovendien een nieuw ontwerpend onderzoek voor de regio Lochem–Deventer–Zutphen, waarin opnieuw wordt verkend hoe bodem en water richting kunnen geven aan de ruimtelijke ontwikkeling van de toekomst.

Samen bouwen deze toekomstbeelden aan een nieuwe generatie gebiedsontwikkeling, waarin bodem en water het vertrekpunt vormen voor een klimaatbestendige IJsselvallei.