ARTIS leeft als nooit tevoren! - Het nieuwe Volkspark van Amsterdam

Het is nog maar kortgeleden dat het monumentale gebouw op de hoek bij de Muiderpoort anoniem wegviel achter groene bosschages met een buitenruimte die voor een deel gebruikt werd voor het tijdelijk stallen van leveringen. Het Aquarium ligt in de Achtertuin van ARTIS, het achterste deel van de tuin geredeneerd vanuit de hoofdentree. Een groot deel van dit gebied was tot voorkort meer een achterkant waar bezoekers zich wellicht afvroegen of daar nog wat te zien was.

Sinds een paar maanden zijn de stelconplaten achter het gebouw vervangen door de okergele ARTRIS-klinker die in het hele park ligt en staat dit prachtige negentiende eeuwse ‘stadspaleis’ weer prominent aan de straat. Grote belettering wijst de passant op de functie van dit on-Amsterdamse grote gebouw. Aan de kant van de Muiderpoort is met de nieuwe inrichting zelfs een nieuw plein gerealiseerd, ontworpen door H+N+S Landschapsarchitecten, vernoemd naar architect G. Salm die het Aquarium eind 19de eeuw ontwierp.

Regentuinen

Bij de vernieuwing is het Aquariumgebouw omlijst door groenstroken die een knipoog vormen naar de situatie bij de opening in 1882. Buiten dat de tuinstroken verwijzen naar de historische situatie en gewoon mooi zijn, dragen de stroken als regentuinen bij aan het klimaatproof maken van dit stuk stad: regenwater wordt afgekoppeld zodat het riool bij een piekbui ontlast wordt. En de tuinen leveren een bijdrage aan de stadsnatuur. De buitenruimte sluit daarmee thematisch aan bij waar het Aquarium over gaat: leven in water, leven met water. Het Aquarium biedt naast het traditionele ‘vissen-kijken’ ook een museale ervaring waarbij de bezoeker gewezen wordt op de schoonheid maar ook de kwetsbaarheid van het onderwaterleven en het belang ervan voor alles dat leeft. De educatieve boodschap is in ARTIS nooit ver weg, ook niet in het Aquarium. ARTIS is al jaren veel meer dan een traditionele dierentuin.

De tuinstroken aan de straatzijde van het Aquarium zorgen er tevens voor dat de sfeer en het hoge kwaliteitsniveau van de ARTIS tuin ook vanaf de stad beleefbaar is. De tuinstroken aan de Middenlaan zorgen ervoor dat het Aquarium – en verderop ook de ARTIS-Bibliotheek, ARTIS-Groote Museum en de Ledenlokalen – niet áán maar ín de tuin staat. Waar mogelijk is het hek tussen gebouw en de straat verdwenen. De tuin loopt zo dus door tot aan de straat, en wipt dus conceptueel over de gebouwen heen, waarmee de groene kwaliteit van ARTIS voor de hele Plantagebuurt beleefbaar wordt, ook voor passanten en buurtbewoners.

Kwaliteitsslag

Dit principe van de tuinstroken rond de grote gebouwen aan de randen van ARTIS, maar bijvoorbeeld ook de introductie van het nieuwe Salmplein bij het Aquarium als nieuw brandpunt in de tuin, passen in een bredere ontwikkeling die is vastgelegd in het Masterplan ARTIS 2030, in 2020 opgesteld door H+N+S. Dit plan staat uitdrukkelijk op de schouders van het werk van anderen. Onder de vorige directeur Haig Balian startte ARTIS met het fundamenteel nadenken over de vernieuwing. Belangrijke adviseurs als landschapsarchitect Michael van Gessel en historicus Erik de Jong stelden als eersten ARTIS-principes op als handvatten voor het herontwerp van het park.

De inspanningen van De Jong en Van Gessel, met in hun kielzog diverse ontwerpers zoals LANDLAB en het Duitse Sprenger Von der Lippe architekten, leidde tot een eerste kwaliteitsslag van een aantal verblijven en buitenruimten, zoals het prachtig verbouwde Apen-Vogelhuis, de iconische Papegaaienlaan en het openbaar toegankelijke Artisplein met museum Micropia. Dit alles bijeengehouden door de nieuwe bestrating van okergele klinkers als een ‘yellow brick road’ en zorgvuldig gekozen inrichtingselementen (banken, hekjes, prullenbakken, enz.) in bedekte kleuren grijs en groen.

Dierenwelzijn

De huidige directeur Rembrandt Sutorius doet ondertussen nog wat schepjes bovenop de onder Balian ingezette kwaliteitsslag. Hij pakt zeer grote en ingrijpende projecten op zoals het Aquarium en de vernieuwing van het Entreegebied (met nieuw Planetarium).

Maar Sutorius gaat ook grote vragen niet uit de weg. Wat is een dierentuin in deze tijd? Hoe verhoudt zij zich tot de veranderende maatschappij en de wijzigende relatie mens-natuur? Vanuit dierenwelzijn is de laatste jaren in ARTIS een ontwikkeling zichtbaar naar minder verschillende en minder grote dieren. Dit leidt tot steeds grotere verblijven in het park met menging van verschillende dieren in een natuurlijker omgeving en met een groter accent op educatie plus een sterkere focus op bedreigde soorten en soortbehoudprogramma’s. Compleetheid van de collectie staat niet langer centraal maar veel meer de natuurbeleving en daaraan gekoppelde verwondering.

De dieren zijn nog steeds belangrijk, zeker, maar ARTIS is ondertussen veel méér dan een dierentuin en bijvoorbeeld ook arboretum, officiële botanische tuin, beheerder van een erfgoedcollectie en professionele monumentenorganisatie die zesentwintig rijksmonumenten beheerd. Een plek met totaal maar liefst twee musea: ARTIS-Micropia als het eerste microbenmuseum ter wereld en het interactieve natuurmuseum ARTIS-Groote Museum. ARTIS is daarmee een plek van reflectie, waar je natuur op een unieke manier kunt ervaren. In ARTIS leren jong en oud al het leven om ons heen kennen. Vanuit het idee: wat je kent, wat je fascineert, daar ga je van houden. En wat je liefhebt, daar zorg je goed voor. Zo probeert ARTIS onze band met natuur versterken en aan te zetten tot ander gedrag, voor een leefbare toekomst voor iedereen. Bij aanzetten tot ander gedrag hoort ook zelf het goede voorbeeld geven. Zo werkt ARTIS zelf aan verduurzaming: ze wil snel van het gas door een WKO voor de warmtevoorziening en werkt aan het verminderen van haar watergebruik). En sinds 2022 zijn de restaurants in ARTIS vegetarisch, dus ja, ook de bitterballen en kroketten. Dat is best wat in de wereld van de ‘pretparken’.

De ambities van ARTIS op het gebied van duurzaamheid, erfgoed, dierenwelzijn en publieksbeleving vragen veel ruimte, die er feitelijk niet is. ARTIS kan niet meer groeien., uitgangspunt is het begrensde park van zo’n 13 hectare in hartje Amsterdam met maar liefst ruim 800 (deels monumentale) bomen, tientallen rijksmonumentale objecten en eeuwenoude padenstructuren. Dit vraagt om veel creativiteit en inventiviteit. Ook is het nodig om keuzes te maken - het masterplan toont deze keuzes op overzichtelijke wijze en voorziet in een tijdspad om geleidelijk de ambities te kunnen realiseren.

Sturen op kwaliteit… in alles!

Het masterplan stuurt op het werken aan kwaliteit vanuit het besef dat kwaliteit op alle vlakken de basis is voor de gewenste hoge publieksbeleving en de diepere laag van de eerdergenoemde ‘verwondering’. Het sturen op kwaliteit werkt in alles door. Zo heeft ARTIS een eigen kwaliteitsteam dat alle vernieuwingsprojecten begeleidt en direct aan de directie adviseert. In alles wil ARTIS top zijn en een consistente lijn neer zetten, tot in de kleinste details: in de bewegwijzering, de hekwerken, de reclame-uitingen, het ontwerp van de verblijven, de tuin, de architectuur en de museale ervaring. Onlangs heeft H+N+S het ARTIS Handboek Bestrating (voor alle paden) herijkt, op basis van een eerdere versie, opgesteld door Mathieu Derckx. In de nieuwe versie van het Handboek is aandacht voor duurzaamheid door bijvoorbeeld afkoppeling van water in wadi’s en groenvakken. Dit alles werkt en wordt gezien, zo blijkt uit onder meer de nominatie van de vernieuwing van ARTIS voor de NRP Gulden Feniks 2026 of de nominatie van het Duivenhuis voor de Amsterdamse Architectuurprijs (AAP 2026).

ARTIS wil zoals gezegd vanuit haar missie de bezoeker verwonderen, betoveren als het ware door deze de schoonheid en kwetsbaarheid van de natuur om ons heen te tonen en van daaruit aan te zetten tot ander gedrag. Die boodschap wil zij breed verspreiden. Hiermee plaatst ARTIS zich in een interessante traditie.

ARTIS is al jaren niet meer het selecte gezelschap van weleer, maar een publiekstrekker. De bezoeker moet natuurlijk wel een kaartje kopen wat een drempel opwerpt en juist vanuit de boodschap die ze breed wil uitdragen jammer is - hopelijk kan ARTIS in de toekomst gratis zijn voor mensen met een kleine beurs of vrij toegankelijk zijn op dalmomenten.

3D dierentuin

Het feit dat de tuin afgesloten is en privaat beheerd wordt geeft echter ook grote kansen. Het betekent dat gestuurd kan worden op de aantallen zodat het niet té druk wordt en het zorgt tevens voor een zeer hoog kwaliteitsniveau in inrichting en beheer wat voor de gemeente eenvoudigweg niet haalbaar is. Daarbij heeft ARTIS ook een taak als erfgoedbeheerder te vervullen wat in het geval van een openbaar stadspark een stuk lastiger zou zijn. Veel van de monumentale gebouwen zijn niet meer geschikt voor de diersoort die oorspronkelijk in de gebouwen waren gehuisvest. De erfgoedstatus betekent dat de gebouwen een herbestemming krijgen. Begin dit jaar heropende het monumentale Kerbertterras, waar niet langer de leeuwen zijn gehuisvest, maar waar ringstaartmaki’s en rode vari’s samen gebruik van kunnen maken.

Met diverse luchtbruggen van metaal, is het Kerbertterras nu verbonden met het naastgelegen Lemurenland. De dieren zijn dol op klimmen en kunnen zo zelf kiezen waar ze op welk moment van de dag willen zijn, meer in de beschaduwde wereld van Lemurenland of op het zonneterras waar vroeger de leeuwen huisden. Let wel, de rode vari (een halfaap uit Madagaskar) is een echte zonaanbidder. Ze zoeken in de ochtend bewust de zon op en gaan met hun armen gespreid zitten, in een soort yogahouding, om hun buik op te warmen en energie op te doen zoals ook koudbloedige dieren doen. Tevens hebben ze borstklieren die ze op deze manier in het zonlicht 'opladen’.

ARTIS wordt door het gebruik van de luchtbruggen steeds meer een 3D dierentuin. Ondanks het beperkte oppervlak krijgen de dieren zo toch meer ruimte en afwisseling aangeboden. En het publiek krijgt een interessantere beleving.

Ondergedompeld in een magische wereld

Artis verandert in hoog tempo. Wie er al een tijd niet meer geweest is zal versteld staan. Om te zien hoe het prikkelen en verwonderen er tegenwoordig aan toe gaat is de opening van het Aquarium en goede gelegenheid om het ARTIS-Park weer eens te bezoeken. Direct na binnenkomst valt een prachtig kunstwerk op. De kunstinstallatie Water Body verbeeldt de watercirculatie over de hele aarde. Je volgt als kijker de routes van oceaanstromingen, riviernetwerken en de bewegingen van walvissen en zeevogels daarbinnen. Je ziet hoe klimaat, ecosystemen en leven met elkaar verbonden zijn door water. Het kunstwerk toont normaal voor ons onzichtbare systemen met data van satellieten van onder meer de NASA. Het is een even fascinerende als prachtige aankondiging van de magische onderwaterwereld in het Aquarium. Zo wordt de bezoeker ondergedompeld in de fascinerende pracht en kracht van onze natuur, in een gebouw dat eveneens bol staat van prachtige architectuur van een on-Nederlandse allure, onder andere afgewerkt met terrazzo vloeren met messing details. Zo wordt de dagjestoerist als het ware ondergedompeld in natuur, erfgoed, kunst en architectuur. Niet op een ingewikkelde, elitaire manier maar juist heel toegankelijk en laagdrempelig.

Iets vergelijkbaars speelt bij twee vorig jaar geopende nieuwe functies, gelegen naast elkaar midden in ARTIS. Het betreft twee oude dierverblijven – de Moeflonstal en het Duivenhuis – die allebei jaren niet meer in gebruik waren.

De beide gebouwtjes zijn herontwikkeld en hebben een nieuwe functie voor het publiek gekregen omdat ze voor dieren niet meer geschikt waren, naar de huidige maatstaven. Tegelijkertijd zijn beide gebouwtjes wel beschermd als monument en moest dus gezocht worden naar een passende herbestemming. Het erfgoed wordt zo behouden maar krijgt een nieuwe bestemming: ‘behoud door ontwikkeling’.

Het Duivenhuis kreeg een horecafunctie, het nabijgelegen moeflonstalletje werd een speelplek voor de kleintjes. ARTIS kent een grote behoefte aan speelplekken. Daarnaast is er in de binnenstad van Amsterdam überhaupt weinig plek voor kinderen om buiten te spelen. Hier ligt een mooie rol voor ARTIS: spelen in een groene, natuurlijke omgeving levert een essentiële bijdrage aan de ontwikkeling van kinderen.

Het ontwerp voor de Moeflonstal is in samenhang met het ontwerp voor het Duivenhuis gemaakt - de beide functies versterken elkaar ruimtelijk en programmatisch: spelen en horeca zijn een gouden combinatie. H+N+S maakte samen met Atelier Front het ontwerp voor de vernieuwing van beide gebouwtjes en de directe omgeving, waarbij de ruimtelijke principes uit het masterplan duidelijk randvoorwaarden en daarmee richting gaven. Het historische ARTIS-park kent een opzet van eilanden, die elk een eigen karakter hebben. De paden – overal met dezelfde gele ‘ARTIS’-klinker bestraat – zorgt voor samenhang tussen de eilanden.

Een haha voor kleuters

Het 'eiland' waar de Moeflonstal toebehoort, maakt onderdeel uit van een reeks groen en open ruimtes in ARTIS zonder dieren. De centrale open groene zone zorgt als grotendeels ongeprogrammeerde ruimte met zichtlijnen voor wat ‘ademruimte’. De Moeflonstal ligt als een soort ‘bon bon’ op een schoteltje van groen, waarbij het belangrijk is dat de speelplek wel een natuurlijke begrenzing kreeg maar deze zich ruimtelijk – van buitenaf – niet aftekent. Tom poes verzin een list!

Het moeflonstalletje past als mini-gebouwtje qua schaal perfect bij de doelgroep van de allerkleinsten (peuters/kleuters). De kinderen mogen in het huisje spelen; zo krijgt het niet alleen een nieuwe functie maar behoud het stalletje met het bescheiden formaat en de kleine deuren ook haar logica. Alsof het gemaakt is voor de (kleine) kinderen, als prettige, veilige schuil/verstopplek – wat het ooit voor de moeflons en andere sierschapen was.

De historische situatie bood niet veel maar toch wel interessante aanknopingspunten voor het ontwerp. Het buitenterrein was functioneel ingericht als dierverblijf, met hekken rondom en separatiehekken om de verschillende schapensoorten te scheiden. De hekken domineerden eigenlijk het beeld omdat het verblijf vrij klein is. Daarbij stond het stalletje ‘koud’ in het verblijf, in het zand waar de dieren in stonden. In de huidige situatie zijn de hekken natuurlijk niet meer nodig.

De nieuwe functie noopte tot een andere inrichting. Het alzijdige gebouw is behouden. Deze alzijdigheid wordt in het ontwerp benadrukt; vanaf alle kanten staat het gebouwtje prominent als een prachtig juweel op een soort dienblaadje te glimmen. Door nieuwe paden wordt het van meerdere zijdes toegankelijk gemaakt. De openstaande deuropeningen lokken de kinderen al van verre. De verbeelding doet de rest.

De positionering in het zand is teruggebracht, nu niet voor de dieren maar voor kinderen om in te spelen, als grote zandbak. Rondom de stal en zandbak is een betonnen rand aangebracht die het zand omsluit/opsluit. Hierdoor krijgt het verblijf een ruimtelijke omkadering: de vrij gevormde zitrand zorgt ervoor dat de doelgroep niet zomaar wegloopt. De toezichthoudende ouder kan plaats nemen op de rand, eventueel met een kopje koffie uit het Duivenhuis. De rand is tevens speelaanleiding, om op te lopen, op te klimmen, af te glijden of vanaf te springen.

Het zand functioneert ook als natuurlijke valondergrond. In de zandbak rondom het voormalige verblijf liggen los enkele klauterstenen - de moeflon is een bergschaap, die van rotsklimmen houdt. Ze vormen met wat andere zaken – zoals hoefafdrukjes in het beton en bronzen schapenkeutels – een speelse verwijzing naar de naamgever van de stal.

Doordat het gras/maaiveld aan de buitenkant wat oploopt richting de zitrand, aansluitend op al aanwezig licht reliëf, toont de betonrand zich nauwelijks vanaf de buitenkant. Door deze omgekeerde ‘ha ha’ oogt de rand van buitenaf gezien heel subtiel als een soort sierlijst. Zo blijft van buitenaf het groene beeld op deze plek domineren.

Kers op de taart is een in opdracht gemaakte sculptuur van beeldhouwer Tom Claassen. Het abstracte beeld van een moeflon past prachtig in het streven de bezoekers te prikkelen en verwonderen, ook de allerkleinsten. Je kunt niet vroeg genoeg beginnen met kinderen op speelse manier in aanraking te brengen met schoonheid.

Een groene Plantage Middenlaan

ARTIS verandert dus continu en in razend tempo de laatste tijd. De stad verandert ook maar wel wat langzamer. Niettemin heeft Amsterdam net als ARTIS grote ambities op het vlak van klimaatadaptatie, verduurzaming, vergroening.

ARTIS heeft de laatste jaren veel geïnvesteerd in de vernieuwing van de randen, met een gerenoveerde bibliotheek, museum ARTIS-Micropia en café-restaurant De Plantage in het voormalige Ledenlokaal, ARTIS-Groote Museum en het Artisplein dat als openbaar toegankelijk plein feitelijk een cadeau voor de stad is. Met het net opgeleverde Aquarium eindigt het niet, want ARTIS werkt alweer aan het volgende project: het heeft grootse plannen voor het entreegebied met een groter entreeplein en een nieuw Planetariumgebouw met expositie. ARTIS investeert in 20 jaar zo’n 100 miljoen in de randen. Hoe geweldig zou het zijn als de stad meedoet en zij samen met ARTIS de opgaves in de aangrenzende openbare ruimte aanpakt. Er liggen grote kansen voor de verdere ontwikkeling van de hele Plantagebuurt, klaar voor de toekomst. Met als resultaat een groene Plantage Middenlaan én Kerklaan met ruimte voor waterberging, royale fietsstroken en bredere stoepen voor voetgangers.

Amsterdammers doen jullie mee?

Deze longraad is in bewerkte en ingekorte vorm verschenen in vakblad Tuin & Landschap.