Nieuwe buitenruimte ARTIS Aquarium en Salmplein

Visie

De vernieuwing van ARTIS is ingezet onder de vorige directeur van ARTIS (Haig Balian) met Erik de Jong en Michael van Gessel begin deze eeuw als belangrijke adviseurs. Samen formuleerden ze ambities en ruimtelijke principes voor de vernieuwing van ARTIS waar we nu onder de huidige directeur van ARTIS op voort borduren.

Toch toont ook de nieuwe tijd zich uitdrukkelijk. De verduurzaming van ARTIS was destijds een minder belangrijk thema. Vanuit de huidige ARTIS-visie is het belangrijk om zo min mogelijk kraanwater te gebruiken voor bijvoorbeeld het water geven van beplanting. Ook is het belangrijk om bij piekbuien het riool niet te belasten. Om deze reden zijn nieuwe principes ontwikkelt waarbij regenwater direct de plantvakken in kan lopen en wadi’s water kunnen opvangen. Rondom het Aquarium zijn deze principes nu in de praktijk zichtbaar. Tegelwippen op niveau.

Bovenliggende strategie is dat samen met het heropenen van het Aquarium een nieuw plein is gerealiseerd: het Salmplein. Het ligt in de uiterste hoek van ARTIS, tegen de Plantage Middenlaan en Muidergracht aan. Wat eerst een echte onooglijke achterkant was is nu een nieuw brandpunt, wat past in de ontwikkeling van achterkant naar Achtertuin. Een speciaal ontworpen fontein vormt hiervan het bruisende, levendige middelpunt.

Historie

In 1882 opende het grootste en meest moderne aquarium van Europa haar deuren. Steunend op ruim zeventienhonderd houten heipalen, bood het ruimte aan meer dan een miljoen liter water. Het door architect Gerlof Salm ontworpen Aquarium werd geprezen als een wereldwonder - bezoekers uit heel Europa kwamen het bewonderen. Salm ontwierp het Aquarium in een eclectische stijl als een 19e eeuws stadspaleis. De classicistische tempelarchitectuur is uniek in Amsterdam en spiegelt het aan het Concertgebouw aan de andere kant van de stad. Het Aquarium heeft een destijds zeer innovatief waterfilter. Dit Lloyd’s waterfiltersysteem in het ARTIS-Aquarium is nu het laatst nog werkende exemplaar ter wereld.

Rondom het gebouw lag oorspronkelijk een tuinstrook. En het gebouw stond aan de andere kant in een deel van de tuin ontworpen door Springer. Rond 2020 was niet alleen het gebouw maar ook de buitenruimte aan vernieuwing toe. Dit deel van ARTIS was behoorlijk sleets geworden. Voor bezoekers was eigenlijk onduidelijk wat in dit deel van de tuin nog te vinden was. De ooit sjieke achtertuin was een wat ‘shabby’ achterkant geworden.

Het Salmplein - een nieuw brandpunt in de tuin

Uiteindelijk is ervoor gekozen om de vernieuwing van het Aquarium als aanleiding op te pakken om ook de buitenruimte op te knappen, zoals eerder ook gebeurde met het Artisplein, bij de opening van Micropia en later ook met de opening van het Groote Museum.

Naar een ontwerp van H+N+S is de omgeving van het Aquarium aangepakt, met dezelfde ingrediënten als eerder bij het Groote Museum. Dus met tuinstroken aan de straat, en alleen een hek waar nodig. Verder is de betonverharding (betonklinkers en stelconplaten) vervangen door de okerkleurige ARTIS-klinker die ooit door Van Gessel werd geïntroduceerd. Waar mogelijk heeft de verharding plaatsgemaakt voor groen. Hierdoor is er minder verharding en kan de verharding zo veel mogelijk worden afgekoppeld. De regen wordt opgevangen in groenvakken en wadi’s, zodat het riool ontlast wordt.

Fontein

Bruisend middelpunt van de nieuwe omgeving van het Aquarium is het Salmplein, vernoemd naar de architect van het Aquarium. Op de hoek, van de Plantage Muidergracht en Middenlaan, met zicht op de gracht en de Muiderpoort ligt nu een prettige verblijfsplek met een horecaterras en een informele zitplek met relaxte, mediterrane sfeer rondom een ovalen fontein die verzonken in het maaiveld ligt.

Door de vormgeving sluit de nieuwe fontein naadloos aan bij het Aquarium. De vormgeving van het plein zelf sluit aan op die van het Artisplein. Dezelfde ingrediënten komen hier terug, waardoor er rust en samenhang ontstaat met de rest van de tuin. Het resultaat is een hagelnieuwe plek die gelijk heel vertrouwd voelt.